آیا تا به حال در طول روز، مخصوصا بعد از بیدار شدن از خواب، دردی تیز و شدید در پاشنه پای خود حس کردهاید که از شدت درد نتوانید راه بروید؟ اگر انچنین دردی را تجربه کردهاید، تنها نیستید! این درد آزارد هنده، تجربه مشترک میلیونها نفر در سراسر جهان است و اغلب ریشه در عارضهای به نام خار پاشنه دارد. بسیاری از افراد این درد را نادیده میگیرند یا آن را به خستگی ساده نسبت میدهند اما نادیده گرفتن این عارضه میتواند باعث شود مشکلات جدیدتری به وجود بیاید و دردها شدیدتر شوند.
در این مقاله از سایت دکتر رامین ارژنگ (جراح و متخصص ارتوپد) سعی خواهیم کرد این بیماری ارتوپدی را به شما معرفی کنیم و از علائم و نشانهها، راههای تشخیص و نحوه درمان آن صحبت کنیم تا اگر در معرض این درد هستید، آن را بشناسید و به دنبال درمانش بگردید. با ما همراه باشید!
خار پاشنه چیست؟ یک تعریف ساده و علمی
در دنیای پزشکی و ارتوپدی، خار پاشنه (به انگلیسی Heel Spur) زائدهای استخوانی کوچک و نوکتیز است که در بخش زیرین استخوان پاشنه پا یا همان کالکانه به وجود میآید. این استخوان کوچک اغلب در محلی رشد میکند که نیام کف پا (که نوعی رباط ضخیم است) به استخوان پاشنه متصل میشود.
وقتی که کلسیم به صورت تدریجی در ناحیه پاشنه رسوب میکند، این عارضه ایجاد میشود. کلسیم به دلیل کشیدگیها، فشارهای مکرر و طولانیمدت بر بافتهای نرم ایجاد میشود. اگرچه نام این عارضه ممکن است ترسناک به نظر برسد اما باید بدانید که خود زائده استخوانی دلیل اصلی ایجاد درد در پاشنه نیست. در حقیقت، این درد معمولاً نتیجه التهاب و آسیبدیدگی بافتهای اطراف، به ویژه التهاب فاشیا پلانتار است که در پاسخ به فشارهای وارده به وجود میآید.
برای مشاوره درباره خار پاشنه، فرم زیر را پر کنید تا در اسرع وقت با شما تماس بگیریم:
تخصص دکتر ارژنگ در زمینه درمان خار پاشنه
ویدیوی زیر حاوی رضایت بیماری است که پس از درمان خار پاشنه، توسط دکتر ارژنگ مجددا معاینه شده است:
درمان خار پاشنه
خار پاشنه دقیقا کجای پا ایجاد میشود؟
نیام کف پا یک رباط یا بافت ضخیم در پایین پای شماست که از پاشنه تا انگشتان کشیده شده. خار پاشنه یک زائده کوچک و استخوانی است که معمولاً در جایی تشکیل میشود که این بافت به استخوان پاشنه میچسبد. این زائده به صورت افقی، رو به جلو یا در امتداد قوس کف پا به سمت انگشتان پا رشد میکند و میتواند تا حدود ۱.۲ سانتیمتر طول داشته باشد.
این زائده استخوانی در زیر پا، به خصوص در محلی که بافتها ملتهب هستند، باعث درد و ناراحتی میشود. هر بار که راه میروید یا قدمی برمیدارید، فشار زیادی به این قسمت وارد میشود و همین موضوع دلیل اصلی درد است. در موارد بسیار نادر، این زائده ممکن است در پشت پاشنه و نزدیک تاندون آشیل هم به وجود آید.
چرا خار پاشنه به وجود میآید؟ علل اصلی آن را بشناسید
خار پاشنه مشکلی نیست که به صورت ناگهانی پیش بیاید، بلکه حاصل فرآیندی تدریجی و فرسایشی است. مهمترین عوامل و شرایطی که میتوانند این عارضه را ایجاد کنند، عبارتند از:
- کشش مداوم نیام کف پا و عضلات پا: این کششها معمولاً در اثر دویدن، پریدن، یا ایستادن طولانیمدت به وجود میآیند و به تدریج باعث آسیبهای میکروسکوپی به بافتهای نرم میشوند. بدن برای ترمیم این آسیبها، کلسیم را در محل تجمع میدهد که در نهایت باعث میشود این زائده استخوانی به وجود بیاید.
- نوع فعالیتهای ورزشی: ورزشهایی که شامل ضربات مکرر به پاشنه میشوند، مانند دویدن در سطوح سخت یا ایروبیک، میتوانند ریسک ابتلا به این عارضه را زیاد کنند.
- ساختار غیرعادی پا: افرادی که کف پای صاف یا قوس کف پای بیش از حد دارند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند، زیرا توزیع وزن در پای آنها به درستی انجام نمیشود.
تفاوت خار پاشنه با التهاب فاشیا پلانتار (التهاب کف پا)
این دو اصطلاح اغلب به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما از نظر پزشکی متفاوت هستند. فاشیا پلانتار یک رباط ضخیم و نواری شکل است که از پاشنه پا شروع شده و در امتداد کف پا به انگشتان متصل میشود. نقش این رباط، حمایت از قوس کف پا و جذب ضربات در هنگام راه رفتن است. التهاب فاشیا پلانتار (Plantar Fasciitis) در واقع التهاب و پارگیهای میکروسکوپی در این رباط است که علت اصلی درد شدید در پاشنه محسوب میشود. در اکثر مواقع خار پاشنه به خاطر همین التهاب مزمن ایجاد میشود. به عبارت ساده، خار پاشنه زائدهای استخوانی است که ممکن است به دلیل التهاب فاشیای کف پا ایجاد شود اما خود التهاب، منشأ اصلی درد است.
علائم و نشانه های شایع خار پاشنه که نباید نادیده بگیرید
بارزترین علامت این عارضه، درد شدید و تیرکشنده در پاشنه پا است. این درد معمولاً با اولین قدمها در صبح یا بعد از استراحت طولانی به اوج خود میرسد و سپس با ادامه فعالیت، کمی فروکش میکند اما ممکن است در طول روز بازگردد. علائم دیگر شامل موارد زیر است:
- درد مبهم و مداوم در پاشنه پا در هنگام ایستادن
- ایجاد تورم یا کبودی جزئی در پایین پاشنه
- احساس گرما در ناحیه آسیبدیده
- درد شدید هنگام راه رفتن بر روی سطوح سفت و ناهموار
درد خار پاشنه چه حسی دارد و چه زمانی بدتر میشود؟
دردی که خار پاشنه برای ما ایجاد میکند، معمولاََ شبیه یک درد تیز، شدید و کوبنده گزارش شده؛ یعنی اکثر بیماران آن را به این صورت تعریف میکنند. حتی بعضیها میگویند که شبیه به فرو رفتن یک سوزن در پاشنه پا است. این درد تا زمانی که درمان نشود، وجود دارد اما در زمانهای خاصی تشدید میشود:
- اولین قدم ها در صبح: بارزترین راه تشخیص خار پاشنه، همین دردی است که صبحها احساس میکنید چون در طول شب، فاشیای کف پا کوتاه و سفت میشود و اولین قدم در صبح، باعث کشیدگی ناگهانی آن میشود و درد ایجاد میکند.
- بعد از نشستن طولانی مدت: بدیهی است که مانند خواب شب، وقتی یک دوره طولانی استراحت میکنید، بافتها دوباره سفت شده و شروع حرکت مجدد باعث درد شدید میشود.
- پس از فعالیتهای ورزشی: دویدن یا ورزشهای پرتحرک میتوانند فشار زیادی بر پاشنه وارد کرده و درد را تشدید کنند.
نقش وزن بدن و کفش نامناسب در ایجاد خار پاشنه
اضافه وزن یکی از عوامل اصلی در افزایش فشار بر فاشیای کف پا است. هر چه وزن بیشتری داشته باشید، فشار بیشتری در هر قدم به پاشنه وارد میشود که میتواند به التهاب و آسیبدیدگیهای کوچک منجر شود. علاوه بر این، انتخاب کفش نامناسب نیز نقش کلیدی دارد. کفشهایی با پاشنههای تخت، بدون حمایت کافی از قوس پا یا کفشهای کهنه و فرسوده، نمیتوانند ضربات وارده به پا را به خوبی جذب کنند و در نتیجه، فشار مستقیم به پاشنه منتقل میشود و ریسک ابتلا به این عارضه را به شدت افزایش میدهد.
چه کسانی بیشتر دچار خار پاشنه میشوند؟
خار پاشنه مشکلی نیست که فقط برای عدهای خاص پیش بیاید؛ بلکه همه افراد میتوانند با آن درگیر شوند. اما در نهایت یک سری عوامل و یک سری افراد با برخی ویژگیها در حادث شدن این مشکل تاثیر دارند:
- ورزشکاران: به ویژه دوندگان، فوتبالیستها و افرادی که در رشتههای پرش فعالیت دارند.
- افراد با اضافه وزن: فشار مضاعف بر روی پاها، ریسک را افزایش میدهد.
- افراد بالای ۴۰ سال: با افزایش سن، خاصیت ارتجاعی نیام کف پا کاهش مییابد و احتمال آسیب بیشتر میشود.
- افرادی که شغلشان مستلزم ایستادن طولانیمدت است: معلمان، جراحان یا کارگران کارخانه باید نکات مراقبتی را رعایت کنند.
- افراد دارای مشکلات ساختاری پا: مانند کف پای صاف یا قوس زیاد.
تشخیص خار پاشنه: از معاینه تا تصویربرداری
تشخیص خار پاشنه یک فرآیند تخصصی است و باید توسط یک پزشک متخصص ارتوپدی انجام شود. فرآیند تشخیص معمولاً شامل مراحل زیر است:
- معاینه فیزیکی: پزشک با بررسی پای شما، محل درد را شناسایی کرده و میزان التهاب را ارزیابی میکند.
- تاریخچه پزشکی: پزشک در مورد سبک زندگی، سوابق ورزشی و نوع کفش شما سوالاتی مطرح میکند.
- تصویربرداری (اشعه ایکس): برای تأیید وجود زائده استخوانی، پزشک ممکن است درخواست عکس رادیولوژی کند. با این حال، باید توجه داشت که گاهی اوقات خار پاشنه در عکس دیده میشود، اما هیچ دردی ایجاد نمیکند و بالعکس. در این زمان، شما باید به نظر پزشک توجه کنید که آیا درمان را لازم میداند یا خیر.
یک متخصص ارتوپد مانند دکتر رامین ارژنگ، بعد از تشخیص خار پاشنه حتما توصیههای درمانی لازم را به بیماران خواهد داد.
آیا خار پاشنه با چشم قابل دیدن است؟
خیر، خار پاشنه با چشم غیرمسلح قابل رؤیت نیست. این زائده در زیر پوست و بافتهای نرم پاشنه قرار دارد. تنها راه تشخیص قطعی آن، انجام تصویربرداری پزشکی مانند اشعه ایکس است. در برخی موارد نادر، به دلیل التهاب و تورم شدید، ممکن است کمی برجستگی در ناحیه پاشنه احساس شود اما این به معنای دیدن خود خار نیست.
خار پاشنه چگونه درمان میشود؟
درمان خار پاشنه یک فرآیند چند مرحلهای است که با رویکرد های غیرتهاجمی آغاز میشود و در صورت لزوم، به گزینههای پیشرفتهتر میرسد. این راهکارها شامل موارد زیر هستند:
- استراحت و کاهش فعالیت: اولین گام، کاهش فعالیتهایی است که درد را تشدید میکنند، مانند دویدن یا ایستادن طولانی.
- استفاده از یخ: قرار دادن کیسه یخ بر روی پاشنه به مدت ۱۵-۲۰ دقیقه، چندین بار در روز، میتواند به کاهش التهاب و درد کمک کند.
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs): داروهایی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن میتوانند به کاهش درد و التهاب کمک کنند.
- کفیهای طبی و ارتز: استفاده از کفیهای طبی مخصوص خار پاشنه و کفشهای مناسب، فشار را به طور یکنواخت در کف پا توزیع میکند و از فشار مستقیم بر پاشنه کم میکند.
- فیزیوتراپی: فیزیوتراپی شامل تمرینات کششی خاص برای نیام کف پا و عضلات ساق پا است که انعطافپذیری را افزایش داده و درد را کاهش میدهد.
- تزریق کورتیکواستروئید: در موارد شدید و مزمن، پزشک ممکن است تزریق کورتون را برای کاهش التهاب در ناحیه آسیبدیده توصیه کند.
- شاک ویو تراپی (ESWT): این روش درمانی غیرتهاجمی، از امواج صوتی برای تحریک فرآیند ترمیم در بافتهای آسیبدیده استفاده میکند.
بیشتر بخوانید: شاک ویو تراپی چیست و کاربردهای آن
آیا خار پاشنه نیاز به جراحی دارد؟
نه، خار پاشنه عارضهای نیست که نیازی به جراحی داشته باشد و معمولا اگر روشهایی غیرجراحی که پیشتر ذکر کردیم به درستی انجام شود، جراحی نیاز نیست. فقط در موارد خیلی نادر و شدید که درمانهای دیگر جواب ندادهاند، ممکن است پزشک جراحی را صلاح بداند.
چطور از ابتلا به خار پاشنه جلوگیری کنیم؟
پیشگیری همیشه بهتر از درمان است چون هم هزینه کمتری دارد، هم پیچیدگی آن کمتر است. با رعایت چند نکته ساده میتوانید ریسک ابتلا به این عارضه را به میزان قابل توجهی کاهش دهید:
- پوشیدن کفش مناسب: همیشه کفشی را انتخاب کنید که دارای کفی نرم، پشتیبانی کافی از قوس پا و پاشنه باشد. از پوشیدن کفشهای کاملاً تخت یا پاشنه بلند برای مدت طولانی خودداری کنید.
- حفظ وزن ایدهآل: وزن مناسب، فشار وارده بر روی پاها را به حداقل میرساند؛ در نتیجه بافتهای پاشنه تحریک نمیشوند.
- گرم کردن قبل از ورزش: پیش از شروع هرگونه فعالیت ورزشی، با انجام تمرینات کششی، عضلات و تاندونهای پا را آماده کنید.
- اجتناب از ایستادن طولانیمدت: اگر شغل شما مستلزم ایستادن طولانی است، هر نیم ساعت استراحتی به پاهایتان بدهید و اگر امکان دارد روی سطوح نرمتر بایستید.
وقتی خار پاشنه داریم، چه فعالیتهایی ممنوع است؟
در طول دوره درمان، برخی فعالیتها میتوانند باعث تشدید درد و آسیب بیشتر شوند. این فعالیتها شامل:
- دویدن در سطوح سخت: دویدن بر روی آسفالت یا بتن، ضربات شدیدی به پاشنه وارد میکند.
- ورزشهای پرتحرک: فعالیتهایی مانند پرش، بسکتبال، یا ایروبیک فشار زیادی به پاشنه وارد میکنند.
- راه رفتن طولانی بدون کفش مناسب: به خصوص بر روی سطوح سخت یا ناهموار.
آیا خار پاشنه بدون درمان از بین میرود؟
در بسیاری از موارد، درد ناشی از خار پاشنه با گذشت زمان و با استراحت و درمانهای محافظه کارانه بهبود مییابد. با این حال، خود زائده استخوانی معمولاً از بین نمیرود. اما نکته مهم اینجاست که وجود خار پاشنه به تنهایی باعث درد نمیشود و با کنترل التهاب و مدیریت علائم، میتوان بدون درد زندگی کرد. در حقیقت، هدف اصلی درمان، از بین بردن درد و بازگشت به عملکرد عادی است، نه لزوماً از بین بردن زائده استخوانی.
موارد نادری که به جراحی نیاز پیدا میکنند
خوشبختانه، تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد از بیماران مبتلا به خار پاشنه به جراحی نیاز پیدا میکنند. جراحی تنها زمانی توصیه میشود که تمامی روشهای درمانی غیرتهاجمی به مدت شش تا دوازده ماه بینتیجه باقی بمانند. در این شرایط، جراح ارتوپد ممکن است یکی از این دو روش را به کار گیرد:
- جراحی باز: برش کوچکی در کف پا ایجاد شده و بخشی از فاسیای کف پا آزاد میشود تا فشار بر روی استخوان پاشنه کاهش یابد.
- جراحی با حداقل تهاجم: از طریق یک برش بسیار کوچک، جراح با استفاده از ابزارهای خاص، زائده استخوانی را از بین میبرد.
سوالات پرتکرار بیماران درباره خار پاشنه
بسته به شدت عارضه و نوع درمان، ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد. صبوری و پیروی منظم از برنامه درمانی بسیار مهم است.
بله، ورزشهای کششی برای عضلات ساق پا و فاشیای کف پا بسیار مفیدند. یک نمونه ساده کشیدن انگشتان پا به سمت ساق پا است.
بله، ماساژ ملایم کف پا میتواند به شل شدن عضلات و کاهش درد کمک کند. میتوانید با یک توپ تنیس یا بطری زیر پای خود را آرام آرام ماساژ دهید.
بله، درد پاشنه میتواند باعث تغییر در شکل راه رفتن شود که این تغییر، فشار روی عضلات ساق پا را افزایش داده و منجر به درد در آن ناحیه شود.
برخی مطالعات نشان میدهند که طب سوزنی میتواند به کاهش درد در برخی افراد کمک کند اما تأثیر آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
بله، اگر علتهای اصلی آن مانند کفش نامناسب، اضافه وزن یا فعالیت زیاد برطرف نشود، احتمال بازگشت درد وجود دارد.
چه زمانی برای خار پاشنه به پزشک مراجعه کنیم؟
همیشه توصیه میشود که در صورت مشاهده اولین نشانههای درد مداوم در پاشنه، با یک پزشک متخصص ارتوپدی مشورت کنید. مراجعه سریع میتواند از مزمن شدن عارضه جلوگیری کند و به شما کمک کند تا در مراحل اولیه، با روشهای ساده و غیرتهاجمی به بهبودی برسید.
تأکید نهایی: درک درست از خار پاشنه و اهمیت تشخیص به موقع، گامی حیاتی در مدیریت این عارضه است. تشخیص دقیق توسط یک متخصص میتواند شما را از نگرانیهای بیمورد نجات داده و به سمت یک برنامه درمانی موثر هدایت کند.
با توجه به اطلاعاتی که در این مقاله ارائه شد، اگر شما نیز با درد پاشنه دست و پنجه نرم میکنید و نیاز به مشاوره تخصصی دارید، میتوانید برای بررسی دقیق و دریافت یک برنامه درمانی مناسب با دکتر رامین ارژنگ، جراح و متخصص ارتوپدی تماس بگیرید.
